Redactie van je manuscript: welke fases en welke volgorde?

In het kort

Bij de redactie van een manuscript werk je van groot naar klein. Eerst kijk je naar het verhaal als geheel, daarna naar de tekst en pas aan het eind naar de laatste fouten. Grofweg kun je drie fases onderscheiden: inhoudelijke redactie, tekstuele redactie (ook wel persklaarmaken genoemd) en correctie. De precieze benamingen en werkzaamheden kunnen per redacteur verschillen.

Veel schrijvers denken bij redactie aan taal- en spelfouten. Dat is begrijpelijk, want dat is het soort verbetering dat je kent van vroeger op school, toen je werkstuk of scriptie terugkwam met rode strepen door de spelfouten. Toch is redactie van je manuscript veel breder dan dat.

Sterker nog: als je begint met het verbeteren van komma’s terwijl er later nog een compleet hoofdstuk sneuvelt, heb je vooral heel zorgvuldig komma’s weggegooid.

In dit blog lees je welke redactievormen er zijn, wat er in elke fase gebeurt en waarom je meestal van groot naar klein werkt. Zo kun je beter bepalen wat jouw manuscript nodig heeft en waar je je geld en aandacht aan besteedt.

 

Wat is redactie van een manuscript precies?

Redactie is het professioneel beoordelen en verbeteren van je manuscript op verschillende niveaus.

Studio Folio Redactievakschool maakt daarbij onderscheid tussen macro-, meso- en microniveau. Op macroniveau kijk je naar het grote geheel van het verhaal, op mesoniveau zoom je verder in op onder andere scènes, alinea’s en zinnen en op microniveau gaat het om de kleinste details in de tekst.

Je werkt dus steeds verder van buiten naar binnen: eerst moet het verhaal staan, daarna kun je de tekst verfijnen en uiteindelijk de laatste fouten opsporen.

In de praktijk kom je voor die werkzaamheden verschillende termen tegen. In dit artikel gebruik ik inhoudelijke redactie, tekstuele redactie of persklaarmaken en correctie. De precieze invulling daarvan verschilt per redacteur. Kijk bij een offerte daarom niet alleen naar de naam van de dienst, maar vooral naar wat iemand daadwerkelijk met je manuscript gaat doen.

 

Wanneer is je manuscript klaar voor redactie?

Een redacteur hoeft niet de eerste persoon te zijn die jouw eerste versie na jou te zien krijgt.

Lees je manuscript eerst zelf kritisch door en herschrijf wat je zelf al kunt verbeteren. Je kunt daarna proeflezers inzetten om te ontdekken hoe lezers uit je doelgroep je verhaal ervaren. Hoewel proeflezen geen vorm van professionele redactie is maar een aparte stap die je vóór de redactie kunt inzetten, krijg je er vaak waardevolle feedback uit van precies de mensen die later jouw lezerspubliek vormen. [Interne link: blog over proeflezers]

Pas wanneer jij het gevoel hebt dat je het verhaal zelf zo ver hebt gebracht als je kunt, is het een logisch moment voor een professionele inhoudelijke blik.

Dat betekent niet dat je manuscript dan perfect moet zijn. Als dat zo was, had je die redacteur tenslotte niet meer nodig.

Het gaat er vooral om dat je eerst zelf hebt gedaan wat binnen jouw kennis en mogelijkheden ligt. Zo besteed je de tijd van een redacteur aan zaken waarvoor je die professionele blik echt nodig hebt.

 

Fase 1: inhoudelijke redactie, klopt je verhaal?

Inhoudelijke redactie begint uitgezoomd. De redacteur kijkt naar het manuscript als geheel en naar zaken als de opbouw, spanningsboog, personages, perspectief, geloofwaardigheid en samenhang.

Werkt de structuur? Ontwikkelen de personages zich geloofwaardig? Is duidelijk wat hen drijft? Zit de spanning op de juiste plekken? En doet het verhaal uiteindelijk wat jij ermee wilt bereiken?

Je krijgt bijvoorbeeld opmerkingen in je manuscript en een redactierapport met sterke punten, aandachtspunten, vragen en suggesties.

Daar kan behoorlijk wat herschrijfwerk uit voortkomen. Misschien blijkt een hoofdstuk op een andere plek beter te werken, heeft een personage meer verdieping nodig of komt een belangrijke onthulling te vroeg.

Een inhoudelijk redacteur schrijft jouw boek daarbij niet voor jou. Je krijgt een professionele analyse van je manuscript en suggesties of vragen die je helpen bij het herschrijven. Welke keuzes je vervolgens maakt, blijft aan jou. Het is tenslotte jouw verhaal.

Juist omdat deze ronde grote veranderingen kan opleveren, komt hij vóór de tekstuele redactie en correctie.

Zie het als de fundering en dragende muren van je boek. Eerst wil je weten of die goed staan. Over de kleur op de kozijnen kunnen we het daarna hebben.

 

Fase 2: tekstuele redactie of persklaarmaken, loopt je tekst?

Als het verhaal inhoudelijk staat, kun je verder inzoomen op de tekst zelf.

Deze ronde wordt vaak tekstuele redactie genoemd. Je komt ook de term persklaarmaken tegen. In de praktijk gaat het daarbij meestal om tekstuele redactie: het verbeteren en stroomlijnen van formuleringen, zinsbouw, stijl en consistentie nadat de inhoud vaststaat. De precieze werkzaamheden kunnen per redacteur verschillen, dus vraag altijd wat er bij een offerte is inbegrepen.

Bij deze redactieronde kan bijvoorbeeld worden gekeken naar zinsbouw, alinea-indeling, herhalingen, stopwoorden, dialogen, woordkeuze en consistentie in namen, tijden en spelling.

De grote lijnen van het verhaal staan inmiddels. De aandacht verschuift naar de vraag hoe de tekst zelf leest: zijn zinnen helder, loopt het prettig en is het taalgebruik consequent?

De redacteur werkt vaak in Word met ‘wijzigingen bijhouden’, zodat je kunt zien welke wijzigingen worden voorgesteld. Jij kunt vervolgens bepalen welke je overneemt.

Dit is het schilderwerk en de afwerking van je huis: de basis staat, nu worden de details verzorgd.

 

Fase 3: correctie, de laatste controle

Na alle inhoudelijke en tekstuele wijzigingen volgt de correctie. Hierbij wordt niet meer uitgebreid aan verhaal of stijl gesleuteld, maar wordt gezocht naar fouten die nog zijn blijven staan. Ook deze controle wordt door een redacteur uitgevoerd; voor deze specifieke taak wordt die professional vaak een corrector genoemd.

Denk bijvoorbeeld aan:

• spel- en typefouten;
• ontbrekende of dubbele spaties;
• interpunctiefouten;
• verkeerd geplaatste aanhalingstekens;
• kleine grammaticale fouten;
• inconsistenties die eerdere rondes hebben overleefd.

De correctie vindt bij voorkeur plaats op de opgemaakte tekst. Pas in de pdf zie je namelijk hoe de tekst daadwerkelijk op de pagina terechtkomt. Daarbij kunnen problemen zichtbaar worden die er al waren of die tijdens de opmaak zijn ontstaan, zoals ongelukkige woordafbrekingen, losse regels boven- of onderaan een pagina, verschoven tekst, afwijkende koppen of andere zetfouten.

In deze laatste fase wil je liever geen grote passages meer herschrijven. Een flinke wijziging in een opgemaakte tekst kan ervoor zorgen dat tekst opnieuw gaat verlopen, waardoor er verderop weer nieuwe problemen kunnen ontstaan.

Soms wordt de correctie al op de onopgemaakte tekst uitgevoerd, bijvoorbeeld omdat je vormgever een schoon bestand wil aanleveren. Dan blijft een controle van de opgemaakte tekst alsnog nodig, want fouten die tijdens de opmaak ontstaan zie je in het Word-bestand nog niet.

Dit is de eindinspectie voor de oplevering: je loopt met een checklist rond en noteert de kras in de verf en de scheve plint, maar je gaat de draagmuren niet meer verplaatsen.

 

Waarom werk je bij redactie van groot naar klein?

Kort antwoord: omdat een latere grote wijziging eerder redactiewerk weer ongedaan kan maken.

Stel dat je eerst alle taal- en spelfouten laat corrigeren en daarna bij de inhoudelijke redactie besluit om drie hoofdstukken flink te herschrijven. Dan verdwijnen gecorrigeerde stukken tekst en komen er nieuwe zinnen voor terug die nog niemand heeft gecontroleerd.

Daarom ziet een logische route er bijvoorbeeld zo uit:

eigen herschrijfronde → eventueel proeflezers → herschrijven → inhoudelijke redactie → herschrijven → tekstuele redactie/persklaarmaken → herschrijven → opmaak → correctie van de opgemaakte tekst

Afhankelijk van je manuscript kunnen binnen die route extra rondes nodig zijn. Maar het principe blijft hetzelfde: eerst uitzoomen, daarna steeds verder inzoomen.

Een denkfout die ik regelmatig tegenkom: “Mijn manuscript is af, nu moeten alleen de spelfouten er nog uit.”

Juist dan is het verstandig om eerst nog één keer uit te zoomen. Klopt de opbouw? Werken de personages? Zit de spanning op de juiste plekken? Want als je na een correctieronde alsnog complete scènes herschrijft, introduceer je vanzelf nieuwe tekst en daarmee mogelijk nieuwe fouten.

 

Heb je alle redactiefases echt nodig?

Dat hangt af van je manuscript en wat er tijdens het schrijfproces al is gebeurd.

Heb je bijvoorbeeld intensief met een schrijfcoach gewerkt die gedurende het hele proces inhoudelijk heeft meegelezen? Dan kan je behoefte anders zijn dan wanneer je een roman hebt geschreven en tot nu toe vooral zelf hebt herschreven.

Ook meerdere rondes binnen één fase zijn niet vreemd. Heb je na een inhoudelijke redactie flink herschreven, dan is er veel nieuwe tekst ontstaan. Het kan dan verstandig zijn om daar nogmaals iemand naar te laten kijken voordat je verdergaat.

 

En als je budget beperkt is?

Professionele redactie kost geld. Het is dan verleidelijk om een ronde te schrappen en te hopen dat het verschil niemand opvalt.

Ik zou dat niet doen. Bezuinigen op redactie is meestal geen besparing maar uitstel, want je betaalt het terug in een boek dat niet doet wat je ermee wilde. Het lijkt op een fundering die je net wat dunner uitvoert omdat dat goedkoper is, tot het huis scheuren gaat vertonen.

De vraag is dus niet wat je kunt weglaten, maar waar jouw manuscript op dit moment het meeste baat bij heeft en wanneer je dat kunt betalen. Soms betekent dat langer sparen of je publicatiedatum opschuiven, en dat is een betere keuze dan een half geredigeerd boek uitbrengen dat slechte reviews krijgt.

Wie schakel je waarvoor in?

De benamingen verschillen per professional, maar grofweg kun je denken aan:

• Inhoudelijk redacteur of manuscriptbeoordelaar: kijkt naar het verhaal als geheel, bijvoorbeeld structuur, personages, perspectief en spanningsboog.
• Tekstredacteur of persklaarmaker: verzorgt over het algemeen de tekstuele redactie, bijvoorbeeld formulering, taal, stijl en consistentie.
• Corrector: controleert de laatste taal- en typografische fouten en kan de opgemaakte tekst controleren.
• Boekvormgever: verzorgt de cover, het binnenwerk en de technische opmaak van het boek.

Eén professional kan meerdere van deze werkzaamheden aanbieden. Vraag daarom niet alleen: doe jij persklaarmaken? Vraag vooral: wat ga je precies met mijn manuscript doen en wat krijg ik daarna terug?

Dat antwoord vertelt je uiteindelijk meer dan het etiket op de dienst.

Plan je redactie op tijd

Nog één praktisch punt dat gemakkelijk wordt vergeten: wacht niet tot je manuscript helemaal klaar is voordat je op zoek gaat naar een redacteur.

Goede redacteuren en correctoren kunnen weken of maanden vooruit volgeboekt zijn. Zeker als je naar een bepaalde publicatiedatum toewerkt, is het verstandig om ruim van tevoren te informeren naar beschikbaarheid.

Je hoeft je definitieve bestand dan nog niet klaar te hebben. Je kunt wel alvast bespreken wanneer je verwacht dat je manuscript klaar is, welke redactie waarschijnlijk nodig is en hoeveel tijd je daarna voor herschrijven moet reserveren.

Zo wordt redactie onderdeel van je uitgeefplanning in plaats van een onverwachte tussenstop vlak voor de finish.

Wil je overzicht over het hele uitgeefproces??

Download de gratis routekaart en zie in één oogopslag welke stappen er tussen jouw manuscript en je gedrukte boek zitten, en in welke volgorde ze komen.